Taith gerdded drwy archifau Cymru

James Southerby, Cyngor Archifau a Chofnodion Cymru

Mae Cymru yn baradwys i gerddwyr, ac mae’n cynnig amrywiaeth eang o dirweddau, o fynyddoedd creigiog i gefn gwlad ac arfordiroedd dramatig. 

Mae Cymru’n denu twristiaid o bob cwr o’r byd, llawer ohonynt yn dod i fwynhau heicio a cherdded. Mae gennym nifer o lwybrau enwog: Pen y Fan, Yr Wyddfa, heb anghofio Llwybr Arfordir Cymru, sy’n ymestyn am 870 milltir ar hyd yr arfordir cyfan! 

Edrychwch ar yr eitemau hyn a gedwir gan archifau Cymru i gael syniad o’r hyn a allai fod yn eich archif leol.

Mae’r delweddau hyn o Wasanaeth Archifau Conwy yn dangos rhannau o Erddi Bodnant. Saif y gerddi ar dir Neuadd Bodnant, ger Conwy. Crëwyd y gerddi gan bum cenhedlaeth o’r un teulu, gan gael eu rhoi i’r Ymddiriedolaeth Genedlaethol yn 1949. Maen nhw’n parhau i fod yn hynod boblogaidd, ac mae dros 250,000 o bobl yn ymweld â nhw bob blwyddyn!  

Llwybr Dell a Theras, Gerddi Bodnant, dim dyddiad. Eitem o Wasanaeth Archifau Conwy yng Nghanolfan Ddiwylliant Conwy.

Mae’r ffotograff hwn, hefyd gan Wasanaeth Archifau Conwy, yn dangos llwybr carreg gamu dros Afon Conwy. Yn fan poblogaidd i ymwelwyr Fictoraidd â Betws-y-Coed, mae’n debyg mai nhw oedd y groesfan gynharaf o’r afon ac fe’u defnyddiwyd tan 1912 pan gafodd rhywun ddamwain a chwympo oddi arnynt. Nid ydynt yn cael eu defnyddio mwyach.  

Y cerrig camu, Betws-y-Coed, dim dyddiad. Eitem o Wasanaeth Archifau Conwy yng Nghanolfan Ddiwylliant Conwy.

Mae’r gyfres hon o daflenni gwybodaeth o 1975 ar Dwyni Ynyslas yn dangos bod diddordeb y cyhoedd mewn natur a chadwraeth wedi aros yn gyson dros amser, er bod gan eitemau’r dyddiau hyn lawer mwy o luniau yn aml! 

Taflenni gwybodaeth Twyni Ynyslas (rhan o Warchodfa Natur Genedlaethol Dyfi), a gynhyrchwyd gan y Cyngor Gwarchod Natur, 1975. Eitem o Archifdy Ceredigion.

Mae yna hefyd lawer o eitemau yn ymwneud â bywyd gwyllt yn yr archifau. Mae eitemau fel y rhain yn bwysig i’w cadw gan eu bod yn dweud wrth genedlaethau’r dyfodol sut y cafodd y cyhoedd (a phlant) wybod am anifeiliaid yn y gorffennol, a pha wybodaeth oedd yn ddiddorol iddyn nhw!  

Rhan o’r gyfres Iau yn dangos 15 trac mamal cyffredin, 1979. Eitem o Archifdy Sir Benfro.
Rhan o’r gyfres Iau yn dangos 15 trac mamal cyffredin, 1979. Eitem o Archifdy Sir Benfro.
Rhan o’r gyfres Iau yn dangos 15 trac mamal cyffredin, 1979. Eitem o Archifdy Sir Benfro.
Map lluniau o’r enw ‘The Great Nature Trail of Wales, a baratowyd gan Fwrdd Croeso Cymru yn eu Blwyddyn Treftadaeth Amgylcheddol, 1984-1985. Eitem o Archifdy Ceredigion.
Map lluniau o’r enw ‘The Great Nature Trail of Wales, a baratowyd gan Fwrdd Croeso Cymru yn eu Blwyddyn Treftadaeth Amgylcheddol, 1984-1985. Eitem o Archifdy Ceredigion.
Map lluniau o’r enw ‘The Great Nature Trail of Wales, a baratowyd gan Fwrdd Croeso Cymru yn eu Blwyddyn Treftadaeth Amgylcheddol, 1984-1985. Eitem o Archifdy Ceredigion.

Wrth gwrs, byddai unrhyw flog am gerdded yng Nghymru yn anghyflawn heb sôn am ein Llwybr Arfordirol, sef y llwybr cyntaf yn y byd i ddilyn arfordir gwlad yn ei gyfanrwydd.  

Wedi’i agor yn 1970, Llwybr Arfordir Penfro oedd y Llwybr Cenedlaethol cyntaf yng Nghymru ac mae’n un o’r prif atyniadau yn Sir Benfro. Mae’n ymestyn o Amroth yn y de i Draeth Poppit yn y gogledd. Dyma’r cardiau cyntaf ac olaf o gardiau Cyfres Llwybr Arfordir y PCNP sy’n mapio’r llwybr. Ar gefn y cardiau mae manylion rhai o’r safleoedd diddorol ar hyd y daith.   

Cardiau cyntaf ac olaf cardiau Cyfres Llwybr Arfordir PCNP yn mapio llwybr o Amroth i Draeth Poppit, mae’r cefn yn dangos manylion rhai o’r safleoedd diddorol, tua 1980.
Cardiau cyntaf ac olaf cardiau Cyfres Llwybr Arfordir PCNP yn mapio llwybr o Amroth i Draeth Poppit, mae’r cefn yn dangos manylion rhai o’r safleoedd diddorol, tua 1980.
Cardiau cyntaf ac olaf cardiau Cyfres Llwybr Arfordir PCNP yn mapio llwybr o Amroth i Draeth Poppit, mae’r cefn yn dangos manylion rhai o’r safleoedd diddorol, tua 1980.
Cardiau cyntaf ac olaf cardiau Cyfres Llwybr Arfordir PCNP yn mapio llwybr o Amroth i Draeth Poppit, mae’r cefn yn dangos manylion rhai o’r safleoedd diddorol, tua 1980.

Mae gan Archifau ac Astudiaethau Lleol Sir Benfro hefyd gasgliad helaeth o ddogfennau gweinyddol a chyhoeddiadau sydd wedi’u cynllunio i addysgu twristiaid am yr ardal. Maen nhw’n cynnwys y dogfennau hyn am Barc Cenedlaethol Arfordir Penfro, a ddynodwyd yn barc cenedlaethol ym 1952. Mae’n ymestyn dros 200 milltir sgwâr, yn bennaf ar hyd yr arfordir.   

Dogfennau amrywiol yn ymwneud â Pharc Cenedlaethol Arfordir Penfro. Eitemau o Archifau Sir Benfro.

Mae dogfennau a gedwir yn ein harchifau yn ein hatgoffa bod natur Cymru, i bobl leol a thwristiaid, wedi bod yn boblogaidd ers amser maith, ac y dylem gynnal y natur honno ar gyfer cenedlaethau’r dyfodol. 

Latest Updates