Diwrnod Cadwedigaeth Ddigidol 2024: Dathlu Cymunedau
“Dim ond ei sganio sydd angen” – Datganiad a glywir yn aml gan staff archifo ers cyn cof.
Mae digido archifau yn fwy na ‘dim ond ei sganio’. Er y bydd pob archif ychydig yn wahanol yn dibynnu ar eu hoffer, yn yr ystyr ffisegol mae’n dibynnu ar gael staff sy’n gallu cynnal lefelau uchel o ganolbwyntio i gyflawni allbynnau o ansawdd cyson, yn ogystal â digon o amser i ymroi i’r dasg. Mae yna hefyd ochr rheoli data o bethau. Mae dal angen storio dogfennau digidol yn briodol (sydd weithiau’n ddrutach), mae angen eu hamddiffyn rhag llygredd, a’u diweddaru yn ôl y dechnoleg ddiweddaraf. Ar ben hynny, mae digido’n fwy o waith na beth fyddech chi’n ei feddwl oherwydd ei bwysigrwydd. Yn Archifau ac Astudiaethau Lleol Sir Benfro mae gennym ystafell ddigido er mwyn helpu i ddiogelu dogfennau bregus, rhoi mwy o fynediad i ddefnyddwyr archifau, a rhoi’r gallu i ddehongli ein dogfennau mewn modd deniadol – boed hynny fel rhan o’n harddangosfeydd, digwyddiadau a chyfryngau cymdeithasol ein hunain, neu fel rhan o brosiectau eraill.
Roedd y prosiect digido mwyaf helaeth yr wyf wedi gweithio arno yn bersonol hyd yma yn cynnwys cofnodion Undeb Cyfraith y Tlodion. Rydym yn cadw llyfrau cofnodion, llyfrau llythyrau, llyfrau rhestr eiddo, cyfriflyfrau, ffotograffau, llyfrau derbyn a rhyddhau, cofrestrau credoau crefyddol, ac adroddiadau meddygol, o wyrcws undeb yn Aberteifi, Hwlffordd, Arberth a Phenfro. Gofynnodd Dr Paul Carter o’r Archifau Cenedlaethol a Phrif Ymchwilydd y prosiect, ‘Teaching the Voices of the Victorian Poor’ a Chyd-Ymchwilydd ‘In Their Own Write’ am gopïau o lyfrau cofnodion Bwrdd y Gwarcheidwaid ar gyfer Hwlffordd o 8fed Ionawr 1837 i 6ed Gorffennaf 1938, yn ogystal â’r rhai ar gyfer Penfro sy’n cwmpasu pum mlynedd o Ebrill 1839. Yn ogystal, llyfrau llythyrau ar gyfer y ddwy undeb hyn. At ei gilydd, roedd hyn yn gyfanswm o 5456 o ddelweddau (roedd y rhan fwyaf ohonynt o dudalennau dwbl, ychydig yn brin o 11,000 o dudalennau i gyd), dros bum cyfrol ar hugain. Oherwydd bod ein hystafell ddigido ar fin cael ei meddiannu (gweler isod) fe wnes i ddigido un gyfrol y dydd – eithaf da o ystyried bod angen gwneud y gwaith o amgylch fy nyletswyddau eraill. Fodd bynnag, roedd angen i mi wedyn wirio a golygu’r holl ddelweddau i sicrhau eu bod o safon uchel, a gymerodd yr un mor hir â chipio’r delweddau.
Cafodd y delweddau hyn eu trefnu gan Dr Carter fel rhan o’i ymchwil i dlodi yng Nghymru o dan Gyfraith y Tlodion Newydd 1834. Roedd eu hangen at ddibenion cymharu â chofnodion eraill undeb cyfraith y tlodion Cymru. Mae’r wybodaeth a geir yn y dogfennau hyn yn rhoi mewnwelediad gwych i brosesau gweinyddol y gweithleoedd ac maent yn helpu i lunio’r amodau a ddarparwyd ar gyfer y preswylwyr. Mae’r cofnodion yn cynnwys rhestr o aelodau Bwrdd y Gwarcheidwaid – awdurdodau gweinyddol pob wyrcws – a oedd yn bresennol ym mhob cyfarfod, ynghyd â’r hyn a drafodwyd ac a benderfynwyd. Roedd hyn yn cynnwys taliadau i’w gwneud, a darpariaethau a ddyrannwyd, archwilio llyfrau adroddiadau a chyfrifon, a llythyrau i’w hysgrifennu at wahanol awdurdodau a phobl (sydd i’w cael yn y llyfrau llythyrau). Mae hunaniaeth y Gwarcheidwaid yn dangos aelodau blaenllaw’r gymuned a’u rolau wrth ei chefnogi.
Ni agorwyd wyrcws Hwlffordd tan 1839, felly mae cofnodion y ddwy flynedd gyntaf yn cynnwys ei gynlluniau a’i benodiadau. Cynhaliwyd y cyfarfodydd hyn mewn gwahanol leoliadau o amgylch y dref. Bob wythnos cyfarfu aelodau mewn lleoedd fel Neuadd y Dref, Siambrau’r Cyngor, a hyd yn oed Tafarn y Mariners! Yn anffodus, ni chyflawnwyd gobeithion cychwynnol Cyfraith Newydd y Tlodion a Bwrdd y Gwarcheidwaid i ddarparu amodau addas ar gyfer y rhai mewn angen. Ar 13eg Hydref 1840 (a geir yn SP-HHA/1/2), adroddodd Pwyllgor Ymweld yn yr ystafelloedd ‘a scene at which humanity shudders ‘:
‘The instant the clean sheets were removed it was discovered that the clothes, the beds and the straw mattresses were nearly all in a state little better than a dung […] having been long in this state, rendered worse than the abode of pigs by urine and almost all were rotten with filth […] In short it appeared that where the habits of children or adults were unfavourable to cleanliness they were suffered to sleep in the most disgusting filth without any care being taken or effort made to lessen the accumulation.’
O ganlyniad i’r adroddiad hwn, diswyddodd Bwrdd y Gwarcheidwaid y Meistr a’r Matron ac yn fuan hysbysebwyd eu swyddi gwag. Mae pwt o’r fath yn arwydd o’r cyfoeth o wybodaeth y gellir ei thynnu o’r ffynonellau hyn, megis ansawdd y ddarpariaeth gymunedol a gofal yn Sir Benfro yn y bedwaredd ganrif ar bymtheg, ynghyd â’r prosesau gweinyddol dan sylw a realiti llym bywyd bob dydd yn y wyrcws.
Mewn rhai achosion, cofnodir enwau’r tlodion mewn perthynas â pholisi penodol, penderfyniad arfaethedig, neu ddigwyddiad. Yn y llyfr llythyrau ar gyfer Undeb Penfro (SPU – PE/2/1), mae rhestr o dlodion Undeb Penfro a oedd yn preswylio yn Undeb Arberth wedi’i hatodi i un llythyr swyddogol dyddiedig 10fed Rhagfyr 1850. Fe’i cyfeiriwyd at Undeb Arberth ac roedd yn rhan o awydd i dynnu yn ôl y cymorth a roddwyd i’r tlodion nad oeddent fel arfer yn byw yn yr ardal yr oedd yr undeb yn ei chwmpasu. Felly, wrth ddarparu’r enwau hyn i Undeb Arberth, gallai eu Swyddog Cymorth roi terfyn ar eu harhosiad a’u cymorth. Yn gyfnewid am hynny, byddai’r Clerc yn Arberth yn rhoi rhestr debyg i Benfro er mwyn eu ‘rhyddhau’. Mae’r llythyr canlynol yn y llyfr dyddiedig 9fed Ionawr 1851 yn dangos bod cytundeb tebyg gydag Undeb Hwlffordd. Mae cynnwys y rhestr o dlodion yng nghanol cynigion ar gyfer rheoli adnoddau’n well yn ein hatgoffa o elfen ddynol y cofnodion hyn, gan gynnig cipolwg ar unigolion tlawd Fictoraidd yr effeithiwyd ar eu bywydau gan y penderfyniadau a wnaed yn y llyfrau cofnodion. Oherwydd ehangder y casgliadau a chyfoeth y deunydd, mae’n bosibl y bydd mwy o ddigido yn cael ei wneud yn y dyfodol o gofnodion eraill Cyfraith y Tlodion i gynorthwyo prosiect Dr Carter.
Fodd bynnag, nid yw ein hystafell ddigido yn gweithredu ar hyn o bryd. Y rheswm am hyn yw bod Ancestry wedi bod yn ail-ddigido ein cofnodion plwyf fel rhan o brosiect cenedlaethol i roi sylw mwy helaeth i gofnodion Cymru. Roedd rhai, er enghraifft, wedi’u hepgor o’r blaen, o ansawdd gwael, neu heb gael eu hadneuo neu heb eu cyfrannu eto. O ddechrau mis Mehefin hyd at 11eg Hydref, treuliodd y swyddog prosiect drwy’r dydd, o ddydd Llun i ddydd Gwener, yn digido’r cofnodion. O Aber-porth i Yerbeston, digidwyd dros 1800 o gyfrolau. Roedd disgwyl iddynt gipio 2000 o ddelweddau’r dydd, ac roeddent yn rhagori ar hynny yn amlach na pheidio ac felly fe wnaethant orffen digido ymhell o flaen yr amserlen. Yn awr, mae’r tîm yn gwirio pob delwedd yn drylwyr i sicrhau bod yr ansawdd gorau posibl wedi’i gyflawni. Fe’u contractiwyd am chwech i naw mis gan ddechrau ym mis Mehefin, ond gan fod y swyddog digido wedi gweithio mor gyflym, y disgwyl yw y byddwn yn barod i ailgychwyn ein gwaith digido erbyn diwedd eleni.
Wrth edrych ymlaen, mae rhai cynlluniau cyffrous y mae ein hystafell ddigido yn greiddiol iddynt. Byddwn yn ailgychwyn digido rhai o’n casgliadau mwy bregus er mwyn caniatáu mynediad cynyddol a gwell atynt. Mae hyn yn cynnwys rhifynnau Western Telegraph rhwng 1919 a 1939, gan nad oedd ansawdd y papur yn ystod y cyfnod rhwng y rhyfeloedd y gorau. Nid yn unig y mae ganddynt gynnwys di-ri yn dathlu cymunedau, ond mae hefyd yn ategu at ein prosiect parhaus arall o lunio mynegai ysgrifau coffa yn ystod y dyddiadau hyn. Bydd digido hefyd yn chwarae rhan allweddol yn y gwaith o ddiogelu caffaeliad mawr diweddar – casgliad ffotograffig hen Stiwdio Squibbs yn Ninbych-y-pysgod.
Mae cyfanswm o 15 bocs o ffotograffau a riliau, gyda phump arall yn cynnwys riliau. Yn anffodus, mae rhai o’r ffotograffau a’r ffilmiau wedi dioddef Syndrom Finegr, lle maent wedi diraddio’n gemegol. Yn gyntaf, bydd angen eu diogelu a’u catalogio ac yna eu digido yn y diwedd er mwyn eu diogelu ac yn drist eu cipio tra bod dal modd gwahaniaethu rhyngddynt. Prosiect helaeth sy’n cynnwys llawer o grwpiau, bydd y gwaith digido yn ein cadw’n brysur am amser hir ond bydd yn diogelu cipolwg hanfodol ar gymunedau’r gorffennol.
