Ydych chi eisiau defnyddio archifdy ond erioed wedi gwneud hynny o’r blaen?
Mae sawl rheswm dros ddefnyddio archifdy ond gall defnyddio un am y tro cyntaf deimlo’n frawychus.
Aethom ati i ofyn i staff o archifdai ledled Cymru am rai awgrymiadau gwych ar gyfer ymweld ag archifdy am y tro cyntaf, dyma rai o’u hatebion:
- Gwnewch ddefnydd o gasgliadau digidol
Gall defnyddio casgliadau digidol, fel mae Charlotte McCarthy yn ei awgrymu, eich helpu i ymgyfarwyddo â’r broses o ddefnyddio archifau cyn i chi wynebu’r eitemau ffisegol. (Er mwyn dod i arfer â’r llawysgrifen yn bennaf!)
- Cynlluniwch a Pharatowch
Bydd gwneud eich ymchwil ymlaen llaw a chael amcan clir yn helpu i wneud y gorau o’ch amser yn yr archifdy. Nid ydych eisiau treulio amser pan fydd gennych fynediad at yr archifau yn gwneud ymchwil y gellid bod wedi’i wneud yn barod.
- Archwiliwch gatalogau ar-lein
Edrychwch ar gatalogau ar-lein i nodi eitemau o ddiddordeb a symleiddio’ch ymchwil. Defnyddiwch wefannau sy’n chwilio ystorfeydd archifdai lluosog ar y tro, megis Hwb Archifau i ddod o hyd i gasgliadau sy’n berthnasol i’ch ymchwil.
- Cysylltwch â’r Archifdy cyn i chi ymweld
Mae cysylltu â’r archifdy yr hoffech ymweld ag ef yn gam cyntaf gwych. Gall darganfod pa brosesau y mae angen i chi eu dilyn wrth ddefnyddio eu harchifau arbed pryder i chi yn y dyfodol.
Gwnewch yn siŵr eich bod yn archebu ymlaen llaw hefyd. Ar gyfer y rhan fwyaf o archifdai, os nad pob un, ni allwch droi i fyny ar y diwrnod a disgwyl gweld beth hoffech chi. Os archebwch ymlaen llaw, bydd eich slot wedi’i sicrhau, ac efallai y bydd yr archifydd hyd yn oed yn gallu awgrymu eitemau ar sail eich diddordebau.
Mae hefyd yn werth gwirio a fydd angen i chi ddod ag unrhyw waith papur gyda chi ar y diwrnod, fel ID.
- Defnyddiwch bensil, nid beiro
Mae deunyddiau archifol yn sensitif, mae’n bwysig osgoi defnyddio inc i atal difrod posibl.
- Dewch â gliniadur
Caniateir gliniaduron mewn archifdai, maent yn ddefnyddiol ar gyfer ymchwil a theipio nodiadau.
- Gofynnwch am help os oes arnoch ei angen
Os nad ydych yn gyfarwydd â delio ag archifau, gofynnwch am arweiniad. Bydd archifyddion yn hapus i’ch helpu i gadw’r eitemau dan eu gofal trwy eu trin yn ofalus.
Mae staff yr archifdy yn wybodus, ac fel y dywed Kevin Plant a Sara Huws, maen nhw’n mwynhau eich helpu gyda’ch ymchwil!
- Cymerwch seibiannau
Cymerwch seibiannau i gynnal ffocws, mae amser i feddwl trwy bethau yn rhan bwysig o ymchwil. Hefyd defnyddiwch yr amser egwyl i gael diod oherwydd ni fyddwch yn gallu eu cael yn agos at yr archifau.
- Cymerwch eich amser, byddwch yn amyneddgar, a rheoli’ch disgwyliadau
Mae amynedd yn hanfodol ar gyfer ymchwil effeithiol. Efallai y bydd yn cymryd peth amser i ddod o hyd i’r wybodaeth rydych chi’n chwilio amdani. Mae dehongli hen lawysgrifen hefyd yn cymryd amser.
Mae darllen eitemau archifol yn cymryd amser ac ymdrech, peidiwch â llethu’ch hun. Mae’n debyg y bydd yn cymryd mwy o amser i chi fynd trwy eitemau nag y byddech chi’n ei feddwl. Gallech gael trafferth deall llawysgrifen, cyd-destun, ysgrifennu nodiadau, ac mae’r rhain i gyd yn gallu’ch arafu, ond fel y dywed Helen Palmer mae rhywbeth gwych am ddehongli ffynonellau uniongyrchol!
- Mae’n bwysig cael hwyl a mwynhau’r broses
Fel y dywed Andrew Dulley ni chafodd yr archifau eu cynllunio i ymchwilwyr ddod o hyd i wybodaeth, fe’u cynlluniwyd i gofnodi gwybodaeth at ddefnydd busnes neu bersonol. Gall hyn eu gwneud yn anodd eu defnyddio ar y dechrau ond daliwch ati a mwynhewch y daith ddarganfod. Mae ymchwilio a dod o hyd i ddarnau cudd o wybodaeth yn hynod foddhaol.
- Derbyniwch gyfyngiadau archifau
Gall awgrymiadau fel yr un gan Annwen eich helpu i ddod o hyd i gofnodion anodd eu darganfod a fyddai fel arall yn aros yn gudd. Ond, mae hefyd yn bwysig cofio y bydd rhywfaint o wybodaeth yn amhosibl dod o hyd iddi, derbyn yr hyn na allwch ei ddarganfod a symud ymlaen gyda’r hyn y gallwch ei wneud.
Casgliad
I gloi, gall cychwyn ar ymchwil archifol ymddangos yn frawychus ond gyda chynllunio gofalus, amynedd a chwilfrydedd gallwch ddod o hyd i drysorau go iawn mewn casgliadau hanesyddol. Mwynhewch y broses a’r boddhad sy’n dod o gael cipolwg gwerthfawr ar y gorffennol.
Mwynhewch yr Ymchwilio!