Cardiau Nadolig yn ystod y Rhyfel
Er gwaethaf realiti erchyll rhyfel, mae gan y Nadolig bŵer unigryw i godi ysbrydion.
Yn ystod y Rhyfel Byd Cyntaf a’r Ail Ryfel Byd parhaodd cyfnewid cardiau Nadolig, er gwaethaf y gwrthdaro, gan ddangos ychydig o wytnwch yr ysbryd dynol.
Dyma ddetholiad o gardiau Nadolig adeg y rhyfel o archifau Cymru:
Derbynnydd y Cerdyn Nadolig hwn o 1916 oedd y Prif W.P. Wheldon a wasanaethodd yn y Ffiwsilwyr Brenhinol Cymreig yn Ffrainc Rhagfyr 1914-1918. Harold Williams o’r Llu Alldeithiol Prydeinig (BEF) yw’r anfonwr. Dioddefodd Bataliwn Mawr Wheldon anafiadau difrifol ym mis Gorffennaf 1916 yng Nghoedwig Mametz ar y Somme ac yn 3ydd brwydr Ypres ym 1917.
Wedi’r rhyfel daeth Wheldon yn Ysgrifennydd a Chofrestrydd Coleg Prifysgol Gogledd Cymru (Prifysgol Bangor bellach) tan 1933 pan benodwyd ef yn Ysgrifennydd Parhaol Adran Gymraeg y Bwrdd Addysg. Rhoddodd Wheldon gasgliad yn cynnwys dyddiaduron rhyfel 1916-1918 gan roi diweddariad dyddiol o weithgareddau maes y gad ar Ffrynt y Gorllewin i Brifysgol Bangor ym 1948. Mae’r cerdyn hwn (BMSS/39635(i)) ac mae’r casgliad ar gael yn Archifau a Chasgliadau Arbennig Prifysgol Bangor (BMSS/7059-7060).
Mae’r un yma o wedi’r rhyfel yn enghraifft o’r math o gerdyn a anfonwyd gan filwyr oedd yn dal yn Ffrainc ar ôl i’r Rhyfel Byd Cyntaf ddod i ben ac fe’i hanfonwyd yn 1918 gan Pat Wainwright o Fae Colwyn at Norman Tucker (1894-1972) a aeth ymlaen i fod yn hanesydd lleol adnabyddus yn ardal Conwy. Mae Archifau Prifysgol Bangor yn cadw ei bapurau, gan gynnwys y cerdyn hwn (CP149/1/7).
Dyma ychydig o enghreifftiau o gardiau Nadolig adeg y rhyfel, a gedwir gan Archifau Richard Burton ym Mhrifysgol Abertawe, gan gynnwys un sy’n dangos un o rolau menywod yn ystod y Rhyfel Byd Cyntaf.
Mae’r enghreifftiau hyn o Wasanaeth Archifau Gorllewin Morgannwg yn enghraifft o gerdyn Nadolig a anfonir yn ôl adref, gyda dim ond llinell doredig i’w phersonoli (a’r 8 x ychwanegol oddi tanynt).
Tybed, beth am y Nadolig a gadwodd y traddodiad hwn o gardiau i fynd yn ystod y Rhyfel Byd Cyntaf a’r Ail Ryfel Byd, efallai mai’r hwb morâl y mae anfon a derbyn cardiau yn ei roi, y cysylltiad y mae’r cardiau hyn yn ei roi i filwyr adref.
James Southerby
Cyngor Archifau a Chofnodio Cymru